Гурван сая гаран хүнтэй жижиг улсаас 60 сая, 80 сая эсвэл 100 гаруй сая хүнтэй улсад очоод учраа олоод, суралцаад, ажиллаад, амьдарна гэдэг бол ямар ч хүнд маш том даваа юм. Яг одоогийн байдлаар гадаадад амьдарч байгаа Монголчуудын албан ёсны тоо нь 200 000 гэж байгаа боловч, бодит тоо нь хэдийнээ 400 000 гарсан гэдэг баримжаа байгаа. Тэр 400 000 хүний гэр бүл, аав, ээж, эмээ өвөө, үр хүүхдүүд нь Монголд амьдарч байгаа.
Зөвхөн 2024 онд гэхэд гадаадад амьдарч байгаа Монголчууд маань Монгол руу 1,854,840,000,000 (520 сая доллар) төгрөгийг шилжүүлсэн байна. Энэ мөнгөний зоос бүрийг 400 000 Монголчууд хүний газар, гэр бүлээсээ хол, хүссэн үедээ ирж буцаж чадахгүй, ямар нэг төрлийн гадуурхалд өртөж, тэсэж тэвчиж байж олдог.
Наад зах нь ганц бие Монгол эмэгтэйчүүдийн хувьд бол бэлгийн гадуурхалд өртөх нь түгээмэл асуудал. Хамгаалах өмгөөлөх хүн байхгүй, их хөлийн газар ганцаараа, хэлний чадвар муу, санхүү сул бол бүр ч их эрсдэлд орно. Миний хувьд Англид 23 настайдаа Английн хойд хэсгийн ази оюутнууд цөөн очдог хотод очсон. Элдвээр дуудах, янз бүрийн сонин зүйл асуух, биед хүрэх бол өдөр тутам биш юм аа гэхэд хэд хоноод л болдог байсан. Ази залуу эмэгтэй байх нь маш содон харагддаг учраас хүний сонирхол татдаг байх, хажуугаар нь бас далд санаа бодолтой хүмүүстэй цөөнгүй таарч байсан. Ихэнхдээ англи хэл сайн мэдэхгүй гэж боддог учраас толгой эргүүлэх гэж оролдоно. Араас дагасан хэдэн ч тохиолдол байна.
Гэхдээ намайг ямар нэг байдлаар эвгүй байдалд оруулах гэсэн, эсвэл “ашиглах” гэсэн хүмүүс ямар “хатуу самартай” таарснаа огт мэдэхгүй байсан гэдгийг энд бахархалтайгаар хэлэхэд сайхан байна. Манай аав цагдаагийн дэд хурандаа, манай ах цагдаагийн академи төгссөн хүмүүс. Би дунд сургуулиасаа хойш оросын сувгаар гэмт хэргийн цувралууд үздэг байсан. Тэр гэмт хэргийн цувралуудаас хүн ихэвчлэн ямар тохиолдолд гэмт хэргийн хохирогч болоод байна, яаж өөрийгөө хамгаалж явах вэ гэдгийг бас суралцсан гэж боддог. Би их ном уншдаг байснаас гадна маш болгоомжтой байж сурсан, эргэн тойрноо анхаарч, хүмүүсийг сайн ажиглаж сурсан очсон. Гэмт хэрэгтнийг шууд хараад таньдаг гэж хэлэхгүй ч, ажиглаад нэг л эвгүй хүнийг бол таниад, зайгаа аваад явчихна.
Ганцаараа амьдарч байгаа тохиолдолд бол хаана амьдардаг гэдгээ сайн танихгүй хүмүүст аль болох мэдүүлэхгүй байх чухал. Хүн дагасан тохиолдолд бол шууд гэр лүүгээ явахгүйгээр, бушуухан салж явах хэрэгтэй. Олон хүнтэй газар гэнэт чигээ өөрчлөөд явж болно. Зарим тохиолдолд ийм хүмүүс бүлгээрээ ажилладаг учраас хэрвээ бүлгээрээ ажиллаж байна гэдгийг мэдвэл шууд ойрхон байгаа хүнээс тусламж гуй. Ямар нэг байгууламж дотор байгаа бол тухайн байгууллагын хамгаалалтын албанд ичиж зоволгүй шууд хандах хэрэгтэй.
Аавын маань хэлдэг нэг үг л байдаг. “Золбоотой байгаарай!” Айсан, эмээсэн, сандарсан бол аль болох тэр байдлаа харуулахгүй тайван байхыг хичээх нь чухал. Хүн айж сандрах үедээ зөв шийдвэр гаргахад хэцүү болдог талтай. Би аль болох хэвийн байж, намайг дагаж байгаа хүнд санаа зовсон байдлаа харуулахгүй байхыг хичээдэг байсан. Хэд хэдэн удаа би зориглоод шууд эргэж хараад “Сайн уу, ямар нэг асуудал байна уу, яагаад дагаад байгаа юм бэ?” гээд шууд асуучихдаг байсан. Тэгэнгүүт нөгөө хүмүүс намайг шууд ингээд асууж зүрхэлнэ гэж бодоогүй байсан учраас цочоод, энэ хүнийг бол барахгүй юм байна гээд болих тохиолдол байсан.
Нэг удаа автобусанд нэг хүн дагаад эхэлсэн. Автобусны хойд талаас жолоочийн хажууд хүртэл намайг дагаж алхсаар яг хойно тулаад зогссон. Би дагаад байгааг нь мэдээд шаардлага гарвал жолоочид мэдэгдэнэ гэж бодоод урагшаа явсан юм. Жолооч намайг дараагийн буудалд буух гэж байна гэж ойлгоод буудал дээр ирээд урд хаалгаа онгойлгонгуут нь би хойшоо хараад нөгөө надад тулаад зогссон байсан хүнд хандаад “Би буухгүй, та буух гэж байгаа юм шиг байна тэ?” гэж тулгаад хэлсэн. Нөгөөх яахав бантаад, буугаад явчихсан ккк. Тэгээд буудал дээр буугаад над руу хараад, яахаа мэдэхгүй зогсож байсныг нь санаж байна.
Гэхдээ байнга ингэж, эргэн тойрноо сканнердаж амьдарна гэдэг хүнд хүссэн хүсээгүй тодорхой хэмжээний стресс үүсгэнэ. Тийм болохоор би гадаад удаан хугацаагаар явах гэж байгаа хүмүүст тухайн улсын нийгмийн байдал, гэмт хэргийн индекс, хууль эрх зүйн тогтолцоо, гадныханд ямаршуу ханддаг гэх мэтчилэн судалгааг урьдчилаад хийх чухал гэж зөвлөдөг. Тэгээд боломж байвал түр хугацаагаар очиж үзэх нь цаг хугацаа, санхүү хэмнэх гээд их ач холбогдолтой.
Др.Ц.Цэндпүрэв
https://drtsegmid.taplink.site

Зураг. Би “Ачаалахуй буюу Задлахуй нэртэй анхны бие даасан үзэсгэлэн дээр, 2008.