Англичууд гээд ярихаар хавтгайруулж ярьж байгаа мэт боловч, улс орон бүрт түгээмэл зан чанарууд байгаа. Англи бол Их Британийг бүрэлдүүлж буй зөвхөн нэг улс нь гэдгийг бас та бүхэн мэднэ. Би колоничлолын эсрэг үзэл бодолтой учраас Шотланд, Хойд ирланд болон Уэйлсийг тус тусдаа улс гэж хардаг. Тэр улсууд бол өөр соёлтой, хэлтэй, түүхтэй учраас би мэдэхгүй зүйлээ таамаглаж ярихгүй. Би Шотланд болон Хойд ирландад хальт очсон, Уэйлсийн хил хавьцаа очих үедээ нэг Велш хөгшинтэй тааралдаж ярилцаж байсан. Намайг жаахан харснаа “Чи тэр хол Монголоос энд юу хийж яваа хүн бэ?” гэж асууж билээ. Яаж намайг Монгол хүн гэдгийг мэдсэнийг бүү мэд. Ихэнх нь тааралдсан хүн “Чи Хятад уу эсвэл Солонгос уу” гэж асуудаг байсан.

Надад Англичуудтай харьцахад хамгийн бэрхшээлтэй байдаг байсан зүйл бол тэдний бодсон санаснаа шууд хэлдэггүй, тойруулдаг, хэтэрхий дипломат байдал байсан. Эхлээд дасахад маш хэцүү байсныг санаж байна. Магтахаар нь яг үнэнээсээ магтаж байна уу гэж бодоод л, хэлсэн нь яг үнэн болов уу гэж эргэлзээд л. Миний аз болж миний багш нар намайг сургах, хүмүүжүүлэх ажлаа хийхдээ надад шударга хандаж, байгаа байдлыг үнэнээр нь хэлж, сайжрах арга замууд дээр тодорхой зөвлөдөг байсан. Ихэнх хүмүүстэй бол нэг тийм гүехэн биш харилцаанд ордог байлаа. “Чи сайн уу?” гэж асууж байгаа нь яг намайг сайн уу гэж асууж байгаа биш, зүгээр л мэнд мэдсэн хэрэг. Миний ямаршуу байдалтай байгааг мэдэх хүсэл үнэндээ байхгүй.

Одоо яг Германд байгаа том шалтгаануудын нэг бол энэ. Миний харилцаж байгаа Германчууд ихэнх тохиолдолд юм асуувал, яг зорилготой, утга учиртай, яг зорьж асуудаг, ямар нэг байдлаар хий хоосон цаг үрэх гэхгүй. “Чи сайн уу?” гэж асуугаад өнгөрөөд явчихгүй, миний хариултыг сонсох цагтай үедээ асууна. Би бодсоноо хэлчихдэг, цаг зав үрээд байдаггүй байдаггүй хүмүүсийн дунд байхыг хүссэн. Эхлээд бол хэтэрхий шулуухан юм шиг санагддаг ч, яг үнэндээ бол тэр хүн өөрийнхөө цагийг үнэлж байна, бас миний цагийг үнэлж, надад хоосон хүлээлт үүсгэхгүй байна гэсэн үг.

Хүний амьдрал богинохон. Хүний амьдралын хамгийн үнэтэй хоёр зүйл бол цаг хугацаа, эрүүл мэнд. Мөнгийг оролцуулахгүй байгаа шалтгаан нь гэвэл мөнгийг олж болно, үрж болно, бас эргээд олж болно. Цаг хугацаа хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Эрүүл мэндээ нэгэнт алдвал үлдсэн цаг хугацаа, бас байгаа мөнгөө үрээд дуусна. Дөч гарч, дөрөө дарснаас хойш бол миний цаг хугацааг үрээд байгаа, эсвэл эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөтэй байгаа хүмүүсээс бол өөрийн эрхгүй зай барьдаг болсон.

Германыг би төгс улс гэж хэлэхгүй, ямар ч газар төгс биш. Гэхдээ Герман зарим хүнд илүү таарна, зарим хүнд бол огт таарахгүй байж мэднэ. Хууль журам нь хатуу, алхам бүрт бичиг цаас баримт шаардана, бүх зүйлийг “бичгээр буулга” гээд байдаг нь олон хүнийг залхааж мэднэ. Гэхдээ 83 сая хүнтэй улсын хувьд бол шаардлагатай л гэж би хардаг. Хүн бүр хүссэнээ, хууль журмыг огоорч хийгээд байдаг бол хөл толгойгоо олохгүй юм болно.

Миний ойрын хүмүүс намайг шулуун харилцаанд дуртай, үгээ хэлэхдээ айгаад байдаггүй гэдгийг сайн мэднэ. Гэхдээ баруун зүүнгүй бодсон санаснаа урсгаад байдаг гэсэн үг биш. Нэг талаараа гэр бүлийн хүмүүжил ч байгаа байх, нөгөө талаасаа их ном уншиж өссөний нөлөө байх гэж боддог. Номд гарч байгаа дүрүүд маш олон янзын байдаг байсан ч, надад бол хичнээн хэцүү ч байсан хэлэх гэснээ хэлдэг, нөхцөл байдал чанга байсан ч хийх гэснээ хийдэг дүрүүд л хамгийн их таалагддаг байсан. Хүн айж, эмээж, жижгэрч амьдрах гэж төрөөгүй гэж би итгэдэг.

Нэг постонд соёлын олон талт, олон давхаргат харилцааны ялгаатай болон түгээмэл талуудыг бүхэлд нь ярилцах боломжгүй юм. Тиймээс хүн хэдэн жил сурч, амьдрах гэж байгаа улс орныхоо, нийгмийнхээ харилцааны онцлогуудыг урьдчилаад тодорхой түвшинд мэдэх нь чухал гэж бодож байна.

Др.Ц.Цэндпүрэв

https://drtsegmid.taplink.site

Зураг: Английн Витби хотод, 2007.09.07.

Гурван сая гаран хүнтэй жижиг улсаас 60 сая, 80 сая эсвэл 100 гаруй сая хүнтэй улсад очоод учраа олоод, суралцаад, ажиллаад, амьдарна гэдэг бол ямар ч хүнд маш том даваа юм. Яг одоогийн байдлаар гадаадад амьдарч байгаа Монголчуудын албан ёсны тоо нь 200 000 гэж байгаа боловч, бодит тоо нь хэдийнээ 400 000 гарсан гэдэг баримжаа байгаа. Тэр 400 000 хүний гэр бүл, аав, ээж, эмээ өвөө, үр хүүхдүүд нь Монголд амьдарч байгаа.

Зөвхөн 2024 онд гэхэд гадаадад амьдарч байгаа Монголчууд маань Монгол руу 1,854,840,000,000 (520 сая доллар) төгрөгийг шилжүүлсэн байна. Энэ мөнгөний зоос бүрийг 400 000 Монголчууд хүний газар, гэр бүлээсээ хол, хүссэн үедээ ирж буцаж чадахгүй, ямар нэг төрлийн гадуурхалд өртөж, тэсэж тэвчиж байж олдог.

Наад зах нь ганц бие Монгол эмэгтэйчүүдийн хувьд бол бэлгийн гадуурхалд өртөх нь түгээмэл асуудал. Хамгаалах өмгөөлөх хүн байхгүй, их хөлийн газар ганцаараа, хэлний чадвар муу, санхүү сул бол бүр ч их эрсдэлд орно. Миний хувьд Англид 23 настайдаа Английн хойд хэсгийн ази оюутнууд цөөн очдог хотод очсон. Элдвээр дуудах, янз бүрийн сонин зүйл асуух, биед хүрэх бол өдөр тутам биш юм аа гэхэд хэд хоноод л болдог байсан. Ази залуу эмэгтэй байх нь маш содон харагддаг учраас хүний сонирхол татдаг байх, хажуугаар нь бас далд санаа бодолтой хүмүүстэй цөөнгүй таарч байсан. Ихэнхдээ англи хэл сайн мэдэхгүй гэж боддог учраас толгой эргүүлэх гэж оролдоно. Араас дагасан хэдэн ч тохиолдол байна.

Гэхдээ намайг ямар нэг байдлаар эвгүй байдалд оруулах гэсэн, эсвэл “ашиглах” гэсэн хүмүүс ямар “хатуу самартай” таарснаа огт мэдэхгүй байсан гэдгийг энд бахархалтайгаар хэлэхэд сайхан байна. Манай аав цагдаагийн дэд хурандаа, манай ах цагдаагийн академи төгссөн хүмүүс. Би дунд сургуулиасаа хойш оросын сувгаар гэмт хэргийн цувралууд үздэг байсан. Тэр гэмт хэргийн цувралуудаас хүн ихэвчлэн ямар тохиолдолд гэмт хэргийн хохирогч болоод байна, яаж өөрийгөө хамгаалж явах вэ гэдгийг бас суралцсан гэж боддог. Би их ном уншдаг байснаас гадна маш болгоомжтой байж сурсан, эргэн тойрноо анхаарч, хүмүүсийг сайн ажиглаж сурсан очсон. Гэмт хэрэгтнийг шууд хараад таньдаг гэж хэлэхгүй ч, ажиглаад нэг л эвгүй хүнийг бол таниад, зайгаа аваад явчихна.

Ганцаараа амьдарч байгаа тохиолдолд бол хаана амьдардаг гэдгээ сайн танихгүй хүмүүст аль болох мэдүүлэхгүй байх чухал. Хүн дагасан тохиолдолд бол шууд гэр лүүгээ явахгүйгээр, бушуухан салж явах хэрэгтэй. Олон хүнтэй газар гэнэт чигээ өөрчлөөд явж болно. Зарим тохиолдолд ийм хүмүүс бүлгээрээ ажилладаг учраас хэрвээ бүлгээрээ ажиллаж байна гэдгийг мэдвэл шууд ойрхон байгаа хүнээс тусламж гуй. Ямар нэг байгууламж дотор байгаа бол тухайн байгууллагын хамгаалалтын албанд ичиж зоволгүй шууд хандах хэрэгтэй.

Аавын маань хэлдэг нэг үг л байдаг. “Золбоотой байгаарай!” Айсан, эмээсэн, сандарсан бол аль болох тэр байдлаа харуулахгүй тайван байхыг хичээх нь чухал. Хүн айж сандрах үедээ зөв шийдвэр гаргахад хэцүү болдог талтай. Би аль болох хэвийн байж, намайг дагаж байгаа хүнд санаа зовсон байдлаа харуулахгүй байхыг хичээдэг байсан. Хэд хэдэн удаа би зориглоод шууд эргэж хараад “Сайн уу, ямар нэг асуудал байна уу, яагаад дагаад байгаа юм бэ?” гээд шууд асуучихдаг байсан. Тэгэнгүүт нөгөө хүмүүс намайг шууд ингээд асууж зүрхэлнэ гэж бодоогүй байсан учраас цочоод, энэ хүнийг бол барахгүй юм байна гээд болих тохиолдол байсан.

Нэг удаа автобусанд нэг хүн дагаад эхэлсэн. Автобусны хойд талаас жолоочийн хажууд хүртэл намайг дагаж алхсаар яг хойно тулаад зогссон. Би дагаад байгааг нь мэдээд шаардлага гарвал жолоочид мэдэгдэнэ гэж бодоод урагшаа явсан юм. Жолооч намайг дараагийн буудалд буух гэж байна гэж ойлгоод буудал дээр ирээд урд хаалгаа онгойлгонгуут нь би хойшоо хараад нөгөө надад тулаад зогссон байсан хүнд хандаад “Би буухгүй, та буух гэж байгаа юм шиг байна тэ?” гэж тулгаад хэлсэн. Нөгөөх яахав бантаад, буугаад явчихсан ккк. Тэгээд буудал дээр буугаад над руу хараад, яахаа мэдэхгүй зогсож байсныг нь санаж байна.

Гэхдээ байнга ингэж, эргэн тойрноо сканнердаж амьдарна гэдэг хүнд хүссэн хүсээгүй тодорхой хэмжээний стресс үүсгэнэ. Тийм болохоор би гадаад удаан хугацаагаар явах гэж байгаа хүмүүст тухайн улсын нийгмийн байдал, гэмт хэргийн индекс, хууль эрх зүйн тогтолцоо, гадныханд ямаршуу ханддаг гэх мэтчилэн судалгааг урьдчилаад хийх чухал гэж зөвлөдөг. Тэгээд боломж байвал түр хугацаагаар очиж үзэх нь цаг хугацаа, санхүү хэмнэх гээд их ач холбогдолтой.

Др.Ц.Цэндпүрэв

https://drtsegmid.taplink.site

Зураг. Би “Ачаалахуй буюу Задлахуй нэртэй анхны бие даасан үзэсгэлэн дээр, 2008.

Хүний амьдралын 9 жил гэдэг бол маш урт хугацаа. Англи надаас авахаа хангалттай авсан, би ч ялгаагүй сурахаа сурсан, хэрвээ айхтар амьдрал үзээгүй юм шиг “гэнэн царайтай” харагддаг бол цэвэр генетикийн давуу тал, миний гавьяа биш. Тэгээд Англид сурсны хамгийн супер мэдрэмжийг авсан тэр өдрийн тухай та бүхэнтэй хуваалцья гэж бодлоо.

Доктор цол гэдэг зүйлийг би авна гэж төлөвлөөгүй, миний зорилго ч байгаагүй. Миний ойрын хүмүүс намайг цол, шагналд дургүйг мэднэ. Гэхдээ би үнэхээр зовж, зүтгэж, үнэнч шударгаар олсон зүйлээ хэнээс ч нуухгүй бардмаар хэрэглэдэг. Яагаад энэ тухай бичих болсон шалтгаан нь гэвэл өнөөдөр боловсрол судлаач, Канадын Бритиш Колумбийн их сургуулийн докторант Гантогтохын Орхоны Монголын докторантурын боловсролын тухай судалгааны өгүүллийг уншаад Англид докторын зэрэг хамгаалалт гэж юу болдог тухай мэдээлэл өгөх нь зөв гэж бодлоо. Нэгэнт мэргэжлийн судлаач нь судлаад, бичээд гаргаад ирсэн байгаа тул би Монголын тогтолцооны тухай энд хөндөхгүй. Гэхдээ Монголд ажилласан арван жилийн хугацаанд бол докторантурын боловсролтой холбоотой итгэхийн аргагүй зүйлүүдийг үзэж, харж нүд орой дээр гарч байсан гэдгээ хэлье ээ.

Английн докторын цол хамгаалах үйл явц бол их сургуулиуд дээр жигд хэрэгждэг бөгөөд маш чанга журмуудаар зохицуулагддаг. Хамгаалалтанд орох хүсэлтээ албан ёсоор өгөх үед буюу диссертациа дуусгаад өгөхөд хэдэн хуудас журам унш гээд өгнө. Тэр журамд дурдагдсан нэг хориотой зүйлийг хийхэд л хамгаалалтанд орох эрхээ алддаг. Надад энэ журмын эх хувь нь алга гэхдээ санаж байгаагаа бичье.

* Докторантын диссертацийг үнэлэх, шалгах улсын эсвэл олон улсын түвшний 2–3 экспертийн бүрэлдэхүүнтэй комиссийг шинээр байгуулна. Тэр экспертүүд заавал Докторын цолтой байх ёстой, мөн ийм комисст өмнө нь орж ажиллаж байсан туршлагатай байх ёстой. Энэ комиссыг бүрдүүлэх үйл явц удаан бөгөөд заримдаа жил хүртэл хүлээгддэг. Миний хувьд бол 6 сар орчим хүлээсэн.

* Комисс бүрдэнгүүт сургуулиас надад захиа ирээд тэр хүмүүсийг танилцуулсан. Тэгээд тэр хүмүүсийг таних эсвэл ямар нэг байдлаар таньдаг хүнийг таних бол ашиг сонирхлын зөрчил үүсэх учраас шууд хэлнэ үү гэж асуусан. Надад таних хүн тэр дунд байгаагүй. Тэр хүмүүстэй хамгаалалтын өдөр хүртэл ямар ч байдлаар холбогдож болохгүй. Хэрвээ холбогдсон бол нөлөөлөх гэж оролдож байна гэж үзээд шууд хамгаалалтанд орох эрхийг хасна. Жишээ нь “Таны амар амгаланг айлтгая” гээд нэг мэйл явуулахад л дуусаа гэсэн үг.

* Английн хувьд Viva Voce буюу “Амаар хамгаалах” нь Докторын цол олгох эсэхийг шийддэг цорын ганц шалгалт. Докторантад зөвхөн нэг л боломж байдаг ба унавал дахин шалгалтанд орох боломжгүй. Докторант өөрөө хүсвэл Магистрын цол авч болдог. Viva Voce нь латинаар “амьд хоолойгоор…” гэсэн утгатай бөгөөд докторант нь диссертацийг нь уншиж судалсан комиссын гишүүдтэй ном хаялцаж, “ялах” ёстой. Гол нь “шинэ мэдлэг” (eng.original contribution to knowledge) бий болгосон гэдгээ батлан, хамгаалах ёстой гэсэн үг.

Миний Viva Voce хамгаалалтын өдөр бол 2012.09.13-ны өдөр байсан. Энэ нэг удаагийн боломж нь хамгаалалтанд орох гэж байгаа докторантуудын хамгийн сүүлийн, хамгийн хэцүү даваа юм. 3 жил, 5 жил, заримдаа бүр 10 жилийн хөдөлмөрөө хэдэн цагийн дотор үнэлүүлэх боломж, гэхдээ ганц л олдоно. Зарим докторантууд энэ сэтгэлзүйн ачааллыг даахгүй унах тохиолдлыг харж байсан учраас би чадахаараа бэлдсэн. Бараг 6 жил хийсэн судалгаагаа би нэгд нэгэнгүй мэдэж байсан, хаанаас нь ч асуухад мэднэ, няцаавал хамгаална гээд дайнд орох гэж байгаа цэрэг шиг л бэлдсэн.

Манай их сургуулийн зүгээс шалгалтын үйл явцыг журмын дагуу явуулах, комиссыг хянах зорилготой зохицуулагч нэг хүн тэгээд комиссын гишүүд болох Проф. Марша Мескиммон (Лафборо их сургууль), Проф. Ноэль Уиттс (Лидс Беккетийн их сургууль) нийт 3 хүн байсан. Хамгаалалтанд судалгааны ажлын удирдагчийг байлгадаггүй журамтай тул миний багш Др Элизабет Стирлинг үүдэнд хүлээж байсан.

Би яг хамгаалалт хэдэн цаг болсныг одоо хүртэл санадаггүй. 6 жилийн хөдөлмөрийн үр дүнгээ үнэлүүлэх гэж байгаа хүний хувьд би бүх анхаарлаа хамгаалах ажилдаа хандуулаад, цаг хугацааг мартсан байсан. Магадгүй 3 цаг дөхсөн байх. Комиссын гишүүд маань миний диссертацтай бүрэн танилцсан байсан учраас шалгалт гэхээсээ илүү гурван талаасаа авч хэлэлцсэн, үнэхээр “шинэ мэдлэг” бүтээсэн үү гэдэг дээр маш нухацтай ярилцсан. Энэ өдрөөс үлдсэн мэдрэмж нь миний Англид үзсэн, туулсан бүх л бэрхшээлийг “цайруулж” чадсан гэж би боддог. Нөгөөтэйгүүр, миний судалгааг олон жилийн турш дэмжиж ажилласан судалгааны ажлын удирдагч Жилл Морган (2007–2010) болон зөвлөх багш Др Аса Андерссон нарын хамтын хөдөлмөрийн үр дүн мөн. Надад буугаад өгчих түмэн шалтгаан байсан, нутаг буцах мянган шалтаг байсан. Гэхдээ л зорилгодоо хүрэхгүй бууж өгнө гэдэг нь миний хувьд насан туршийн харамсал болж магадгүй байсан тул бүх хүчээ шавхсан. Нэгэнт зорилгодоо хүрсэн хүн 14 хоногийн дараа Монголдоо ирчихээд, хэдэн долоо хоног өдөржин шөнөжин унтаж билээ.

Тэгээд бүр сүүлд тэр олон жилийн хугацаанд би Германд ч юм уу, өөр бусад Европын аль нэг их сургуульд докторант болвол оюутан статустай биш харин “судлаач” гэдэг категорид ороод цалин авдаг гэдгийг огт мэдэхгүй, олон жилийг өндөр сургалтын төлбөр төлөх гэж, амьдралын зардлаа олох гэж дааж давшгүй ачаа үүрч явснаа ойлгосон доо.

Др.Ц.Цэндпүрэв

https://drtsegmid.taplink.site

Хамгаалалтын дараах зураг: Зүүн талаас миний судалгааны ажлын удирдагч Др Элизабет Стирлинг, Ц.Цэндпүрэв болон комиссийн гишүүн Проф. Марша Мескиммон (Лафборо их сургууль).

Шулуухан хэлэхэд Монголоос Англид 2004 онд оюутан болж очихдоо нилээд хэнэггүй, зөрүүд залуу бүсгүй очиж байснаа тод санадаг. Тэгээд л алхам бүрт анхааруулга байгаад байдагт их дургүйцдэг байж билээ. Health & Safety Guideline буюу Монголчилвол аюулгүй ажиллагааны журам гээд заавал нэг товхимол байдаг, энд тэнд хэвлээд наачихсан байдаг. Тэрийг заавал унших ёстой, ойлгох ёстой. Номын санд ажилладаг болохоосоо өмнө янз янзын газар түр ажилладаг байхад, ажил эхлэхээс өмнө заавал тэр ажиллаж байгаа газрын аюулгүй ажиллагааны тухай танилцуулгыг бүрэн хийсний дараа ажил эхлүүлдэг байж билээ. “Ёоох ядаргаатай юм бэ, ойлгомжтой шүү дээ” гэж боддог байсан.

Ажилласан газар бүр намайг галын гарцуудыг мэддэг, гэнэтийн зүйл болоход хэнд эхлээд хандах уу, ямар арга хэмжээ авах уу гэдгээ заавал мэдэхийг шаарддаг байсан. Нилээд хүнд хүчир талдаа ажил хийж явсаар номын сангийн “тухтай ажил” оллоо гэж бодоод л, нөгөө хэнэггүй зангаараа “ажилсаг” хүн болж эхний жилээ их хичээлээ. Лийдсийн ИС-ийн Анагаахын сургуулийн номын сан нь дээр үеийн зузаан хүнд ном ихтэй байдаг байсан. Хамт ажиллаж байгаа хүмүүс тэр номнуудыг зөөж, байранд нь тавих дургүй болохоор нь би түрүүлж байранд нь тавьж цэгцэлдэг байв. Зарим ботиуд нь хэдэн кг болно. Аюулгүй ажиллагааны зааврын дагуу бол заавал хоёр гараараа өргөөд, тэргэнцэр дээр тавьж байршлын хооронд зөө гээд байхад, би нэг гараараа өргөөд тэргэнцэр ашиглахгүй зөөдөг байлаа. “Би чадна, энэ юу байдийн, би залуу бла бла” гээд хөөсөрсөн бодлууддаа толгой эргэсэн миний баруун бугуй 6 сар орчмын дараа хөшиж өвдөж эхлэв. Хүчтэй өвдөхгүй, гэхдээ лугшаад л, хөшөөд байна. Эхлээд тоохгүй байсан, сүүлдээ нэг гараараа ном өргөж чадахгүй болов.

Энэ тухай менежертээ хэлэхгүй нуугаад л байв, сүүлдээ бүр аргаа бараад хэлэв. Чи яагаад эртхэн хэлээгүй юм бэ гээд гайхаад, их сургуулийн эмчид үзүүл гэв. Үзүүллээ, Repetitive Strain Injury буюу давтамжит үйлдлээс үүдсэн гэмтэл болж таарав. Хамгийн аюулгүй газар ажилтай болчихлоо гэсэн чинь бугуйндаа гэмтэлтэй болчихов. Тэгээд нэг гараараа ном өргөж болохгүй, хүнд ном огт өргөж болохгүй, бас физик эмчилгээнд явна гэсэн нөхцөлтэйгөөр ажлаа үргэлжлүүлэх болов. Ганцхан ажил хийхэд биш, баруун гараа ашиглахад маш түвэгтэй болж эхэлсэн учраас цаашид болгоомжтой байхаас өөр сонголт байсангүй. Менежер маань итгэж асуудлаа хэлсэнгүй гэж надад гомдонгуй байсансан. Учир нь менежер маань өөрөө ийм гэмтэл аваад, бүр хүндэрч, мэс засал хийлгэж байж эдгэсэн байжээ. Би ч аюулгүй ажиллагааны журмаа сайн дагаж, хичээсний үр дүнд мэс засалдаа тулсангүй. Гэхдээ л жижиг гэлтгүй дүрэм журам, анхааруулга нь зүгээр нэг хийх ажилгүй хүний хийсэн зүйл биш гэдгийг ойлгосон доо.

Др.Ц.Цэндпүрэв

Зураг. Ц.Цэндпүрэв, Анагаахын сургуулийн номын сан, Лийдсийн ИС, Их Британи, 2008

https://drtsegmid.taplink.site

Хориод жилийн өмнө Англид оюутан байхдаа их олон бэрхшээлийг туулсан санагддаг. Хэцүү хүнд үед дээрээс “дэвслэх” нэгэн байхад бас туслах нэгэн цөөнгүй байдаг хорвоо гэдгийг биеэрээ мэдэрсэн. Заримдаа эргээд бодохоор “Яаж ард нь гарсан юм болоо?” гэж гайхах тохиолдол ч байдаг. Нас залуу, цус шингэн, омог бардам байсан, бас Англи хэлний түвшин сайн байсан учраас гадны хатуу тогтолцоонд яаж ийгээд дасан зохицоод, сураад, ажиллаад, зорилгоо биелүүлээд ирсэн. Давж гарсан бэрхшээл бүрээ бичвэл хэдэн боть ном болох учраас нэгийг нь та бүхэнтэй хуваалцья. Аав аа, ээж ээ, тухайн үед хэлээгүй уучлаарай. Санааг чинь зовоохгүй гээд л хэлээгүй юм аа.

Нэгэн сайхан өдөр хичээл тараад амьдарч байсан байрандаа ирсэн чинь миний гэх бүх зүйлийг хар хогийн гялгар уутнуудад түнтийтэл чихээд, гудамжинд гаргаад тавьчихсан, гол хаалганы түгжээг сольсон байв. Хэн тэгсэн нь ойлгомжтой байлаа. Та бүхэн Английг хатан хаан, хаан, сүрлэг ордонгуудаар төсөөлдөг байж мэднэ гэхдээ л том газар болсон хойно асуудлууд цөөнгүй. Дан ялангуяа, түрээслэгчдийн эрх зөрчигдөх нь түгээмэл бөгөөд хууль журмууд нь түрээслүүлэгчид буюу байрны эздийн талд илт үйлчилдэг учраас хүссэнээ хийдэг гэсэн үг.

Энэ явдал болохоос сар орчмын өмнө миний хоёр оюутантай хамтарч түрээслэдэг энэ байрны хямдхан модон хаалгыг цөм өшиглөөд хулгай орсон юм. Би өрөөгөө цоожилсон учраас юу ч алдаагүй, харин нөгөө оюутнуудын нөүтбук, камер гээд үнэтэй зүйлүүд алга болсон байв. Бид бүгдээрээ өдрийн цагаар байрандаа байдаггүй, эсвэл ажилдаа, эсвэл сургууль дээр байдаг байсан. Нөгөө хоёр маань хэнэггүй талдаа Англичууд байсан, байрны эзэнд юу ч хэлсэнгүй. Байрны эзэн маань харин нөгөө модон хаалгыг панериар хааж хадаад алга болоод өгөв. Хэн ч нэг өшиглөөд ахиад л хулгай орох боломжтой. Би гол хаалгыг тэр чигээр нь солих шаардлагыг байрны эзэнд тавьж эхлэв, сүүлдээ гуйлаа, аюулгүй байдал энээ тэрээ гээд л баахан юм яриад л, бичээд, утасдав. Намайг тоогоогүй, солиогүй. Миний аюулгүй байдал, миний бага ч гэсэн эд зүйл яах нь тэр хүнд ямар ч хамаагүй гэдэг нь ойлгомжтой байв.

Ахиад өрөө хайна, олно, эхний сар тэгээд барьцааны мөнгө төлнө гэдэг бол завгүй, санхүү сул оюутны хувьд үнэхээр түвэгтэй асуудал байлаа. За тэгээд тэвчээд л цаг хугацаа өнгөрлөө, бараг сар болов. Хаалгагүй шахуу байранд сар амьдарсандаа дургүй хүрээд байсан ч тэвчээд л явлаа.

Тэгээд нэг мэдсэн байр ч үгүй, очих ч газаргүй, гудамжинд хэдэн бөндийсөн хогийн уутны хажууд, цочролд орсон хүн сууж байв. Аз болж дулааны улирал байж, нар намайг гаднаас шараад л, дотроо би шатаад л.

Би хөдлөхгүй бараг хагас өдөр суусан санагддаг. Уйлаагүй, орилж хашгираагүй, хэнд ч хэлээгүй. Сошиал сүлжээ гэдэг зүйл тэр үед байсангүй. Байсан бол пост хийх эсвэл лайв хийх байсан байж мэднэ. Дээр нь Монгол хүн учраас нэр нүүрээ бодож байлаа, бас яг энэ нөхцөл байдалд, надаас олон зүйл шалгаахгүй надад бодитой тусалж чадах хүн хэн бэ гэдгийг сэтгэлдээ хайж байлаа.

Англи надад байсан бүх зүйлийг авах гэж оролдсон гэж би боддог. Миний залуу насыг бол яах аргагүй авсан. Харин миний сэтгэлийн гал дөлийг унтрааж чадаагүй. Ямар ч тохиолдолд би шийдэл олдог байсан. Үүнд хамгийн чухал нөлөөлсөн хүчин зүйл бол миний Англи хэл сайтай байсан явдал гэж би боддог.

Тэр өдрийн нар бөхийхөд би найз Дерек рүүгээ утасдаад болсон явдлыг тайлбарласан. Цагийн дараа намайг ирж аваад, гэр лүү нь очих замдаа бид хоёр баахан инээлдэж билээ. Сургалтын өндөр төлбөр төлдөг, амьдралын зардлаа өөрөө олдог байсан учраас өөрийгөө өрөвдөж суух тансаглах боломж байсангүй, маргаашнаас нь ажлаа хийгээд л, хичээлдээ яваад л эхэлсэн. Тэгээд хэсэг найзындаа түр байж байгаад, дараагийн шинэ байраа олсон.

Харамсалтай нь Англид түрээслэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах тал дээр сул хэвээрээ бөгөөд, байрны эзэд хүссэн үедээ түрээсээ нэмэх, илүү түрээс төлөх хүн олвол, байгаа түрээслэгчийг хүчээр гаргах гэх мэт хүний эрхийг ноцтой зөрчсөн үйлдлүүд хийсээр л байгаа. Би тэр байрны эзнээс барьцаа мөнгөө ч авч чадаагүй, төлсөн сарынхаа ч мөнгийг аваагүй.

Тиймээс ч би энэ удаад Германыг сонгосон нь зүгээр нэг тохиолдлын зүйл биш. Том улс орнуудын адил Германд тулгамдсан асуудлууд байгаа. Гэхдээ энд намайг байрны эзэн зүгээр хүчээр гаргаад хаячих ямар ч боломжгүй, зөвхөн дараагийн байраа олсны дараа гаргах боломжтой, мөн байрнаас гаргах ноцтой шалтгаанууд байх ёстой, олон удаа бичгээр сануулсан байх ёстой, түрээсийг дур мэдэн нэмэх боломжгүй, тухайн дүүргийн түрээсний тогтсон дээд хэмжээнээс илүү түрээс асуух боломжгүй гэх мэт түрээслэгчийг хамгаалсан тоо томшгүй олон хууль журмуудтай.

Мөн оюутнуудын эрх ашгийг хамгаалах тогтолцоо сайтай нь Оюутны холбооны үйл ажиллагаанаас харагддаг. Оюутан ямар нэг шалтгаанаар байргүй боллоо гэхэд байр олтлоо түр байх, маш хямдхан өдөр өдрөөр төлөөд байж болдог нийтийн байр хүртэл байгаа. Англи бол миний ажиллаж олсон хэдэн зоосыг минь төлбөр, түрээс, амьдралын зардал гээд юу ч үлдээхгүй сордог байсан бол Герман сүүлийн гурван жилийн турш сургалтын төлбөр авахгүй сургаж байна, зах зээлийн үнээс доогуур түрээсийн төлбөр авч байна, хүүхэдтэй ачаалал ихтэй хэцүү байгаа гээд багш нар нь хүртэл харж үзэж байна. Хэрвээ би 18, 19 настай байгаад энэ тухай мэдэж байсан бол хэзээ ч Англи зүглэхгүй байсан байх гэж боддог.

Тэгэхээр гадаадад суралцах, ажиллах гэж бодож байгаа бол, тухайн улсын хууль эрх зүйн тогтолцоо нь таныг хэцүү байдалд ороход хэрхэн хамгаалах вэ, дэмжих вэ гэдгийг эхлээд маш сайн судлаарай. Мөн тухайн улсын хэлийг чадахаараа сайн сурч очих нь таныг олон зүйлээс аварна шүү.

Др.Ц.Цэндпүрэв

Ц.Цэндпүрэв, Лийдс хот, Их Британи, 2004–2012

https://drtsegmid.taplink.site