Хориод жилийн өмнө Англид оюутан байхдаа их олон бэрхшээлийг туулсан санагддаг. Хэцүү хүнд үед дээрээс “дэвслэх” нэгэн байхад бас туслах нэгэн цөөнгүй байдаг хорвоо гэдгийг биеэрээ мэдэрсэн. Заримдаа эргээд бодохоор “Яаж ард нь гарсан юм болоо?” гэж гайхах тохиолдол ч байдаг. Нас залуу, цус шингэн, омог бардам байсан, бас Англи хэлний түвшин сайн байсан учраас гадны хатуу тогтолцоонд яаж ийгээд дасан зохицоод, сураад, ажиллаад, зорилгоо биелүүлээд ирсэн. Давж гарсан бэрхшээл бүрээ бичвэл хэдэн боть ном болох учраас нэгийг нь та бүхэнтэй хуваалцья. Аав аа, ээж ээ, тухайн үед хэлээгүй уучлаарай. Санааг чинь зовоохгүй гээд л хэлээгүй юм аа.
Нэгэн сайхан өдөр хичээл тараад амьдарч байсан байрандаа ирсэн чинь миний гэх бүх зүйлийг хар хогийн гялгар уутнуудад түнтийтэл чихээд, гудамжинд гаргаад тавьчихсан, гол хаалганы түгжээг сольсон байв. Хэн тэгсэн нь ойлгомжтой байлаа. Та бүхэн Английг хатан хаан, хаан, сүрлэг ордонгуудаар төсөөлдөг байж мэднэ гэхдээ л том газар болсон хойно асуудлууд цөөнгүй. Дан ялангуяа, түрээслэгчдийн эрх зөрчигдөх нь түгээмэл бөгөөд хууль журмууд нь түрээслүүлэгчид буюу байрны эздийн талд илт үйлчилдэг учраас хүссэнээ хийдэг гэсэн үг.
Энэ явдал болохоос сар орчмын өмнө миний хоёр оюутантай хамтарч түрээслэдэг энэ байрны хямдхан модон хаалгыг цөм өшиглөөд хулгай орсон юм. Би өрөөгөө цоожилсон учраас юу ч алдаагүй, харин нөгөө оюутнуудын нөүтбук, камер гээд үнэтэй зүйлүүд алга болсон байв. Бид бүгдээрээ өдрийн цагаар байрандаа байдаггүй, эсвэл ажилдаа, эсвэл сургууль дээр байдаг байсан. Нөгөө хоёр маань хэнэггүй талдаа Англичууд байсан, байрны эзэнд юу ч хэлсэнгүй. Байрны эзэн маань харин нөгөө модон хаалгыг панериар хааж хадаад алга болоод өгөв. Хэн ч нэг өшиглөөд ахиад л хулгай орох боломжтой. Би гол хаалгыг тэр чигээр нь солих шаардлагыг байрны эзэнд тавьж эхлэв, сүүлдээ гуйлаа, аюулгүй байдал энээ тэрээ гээд л баахан юм яриад л, бичээд, утасдав. Намайг тоогоогүй, солиогүй. Миний аюулгүй байдал, миний бага ч гэсэн эд зүйл яах нь тэр хүнд ямар ч хамаагүй гэдэг нь ойлгомжтой байв.
Ахиад өрөө хайна, олно, эхний сар тэгээд барьцааны мөнгө төлнө гэдэг бол завгүй, санхүү сул оюутны хувьд үнэхээр түвэгтэй асуудал байлаа. За тэгээд тэвчээд л цаг хугацаа өнгөрлөө, бараг сар болов. Хаалгагүй шахуу байранд сар амьдарсандаа дургүй хүрээд байсан ч тэвчээд л явлаа.
Тэгээд нэг мэдсэн байр ч үгүй, очих ч газаргүй, гудамжинд хэдэн бөндийсөн хогийн уутны хажууд, цочролд орсон хүн сууж байв. Аз болж дулааны улирал байж, нар намайг гаднаас шараад л, дотроо би шатаад л.
Би хөдлөхгүй бараг хагас өдөр суусан санагддаг. Уйлаагүй, орилж хашгираагүй, хэнд ч хэлээгүй. Сошиал сүлжээ гэдэг зүйл тэр үед байсангүй. Байсан бол пост хийх эсвэл лайв хийх байсан байж мэднэ. Дээр нь Монгол хүн учраас нэр нүүрээ бодож байлаа, бас яг энэ нөхцөл байдалд, надаас олон зүйл шалгаахгүй надад бодитой тусалж чадах хүн хэн бэ гэдгийг сэтгэлдээ хайж байлаа.
Англи надад байсан бүх зүйлийг авах гэж оролдсон гэж би боддог. Миний залуу насыг бол яах аргагүй авсан. Харин миний сэтгэлийн гал дөлийг унтрааж чадаагүй. Ямар ч тохиолдолд би шийдэл олдог байсан. Үүнд хамгийн чухал нөлөөлсөн хүчин зүйл бол миний Англи хэл сайтай байсан явдал гэж би боддог.
Тэр өдрийн нар бөхийхөд би найз Дерек рүүгээ утасдаад болсон явдлыг тайлбарласан. Цагийн дараа намайг ирж аваад, гэр лүү нь очих замдаа бид хоёр баахан инээлдэж билээ. Сургалтын өндөр төлбөр төлдөг, амьдралын зардлаа өөрөө олдог байсан учраас өөрийгөө өрөвдөж суух тансаглах боломж байсангүй, маргаашнаас нь ажлаа хийгээд л, хичээлдээ яваад л эхэлсэн. Тэгээд хэсэг найзындаа түр байж байгаад, дараагийн шинэ байраа олсон.
Харамсалтай нь Англид түрээслэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах тал дээр сул хэвээрээ бөгөөд, байрны эзэд хүссэн үедээ түрээсээ нэмэх, илүү түрээс төлөх хүн олвол, байгаа түрээслэгчийг хүчээр гаргах гэх мэт хүний эрхийг ноцтой зөрчсөн үйлдлүүд хийсээр л байгаа. Би тэр байрны эзнээс барьцаа мөнгөө ч авч чадаагүй, төлсөн сарынхаа ч мөнгийг аваагүй.
Тиймээс ч би энэ удаад Германыг сонгосон нь зүгээр нэг тохиолдлын зүйл биш. Том улс орнуудын адил Германд тулгамдсан асуудлууд байгаа. Гэхдээ энд намайг байрны эзэн зүгээр хүчээр гаргаад хаячих ямар ч боломжгүй, зөвхөн дараагийн байраа олсны дараа гаргах боломжтой, мөн байрнаас гаргах ноцтой шалтгаанууд байх ёстой, олон удаа бичгээр сануулсан байх ёстой, түрээсийг дур мэдэн нэмэх боломжгүй, тухайн дүүргийн түрээсний тогтсон дээд хэмжээнээс илүү түрээс асуух боломжгүй гэх мэт түрээслэгчийг хамгаалсан тоо томшгүй олон хууль журмуудтай.
Мөн оюутнуудын эрх ашгийг хамгаалах тогтолцоо сайтай нь Оюутны холбооны үйл ажиллагаанаас харагддаг. Оюутан ямар нэг шалтгаанаар байргүй боллоо гэхэд байр олтлоо түр байх, маш хямдхан өдөр өдрөөр төлөөд байж болдог нийтийн байр хүртэл байгаа. Англи бол миний ажиллаж олсон хэдэн зоосыг минь төлбөр, түрээс, амьдралын зардал гээд юу ч үлдээхгүй сордог байсан бол Герман сүүлийн гурван жилийн турш сургалтын төлбөр авахгүй сургаж байна, зах зээлийн үнээс доогуур түрээсийн төлбөр авч байна, хүүхэдтэй ачаалал ихтэй хэцүү байгаа гээд багш нар нь хүртэл харж үзэж байна. Хэрвээ би 18, 19 настай байгаад энэ тухай мэдэж байсан бол хэзээ ч Англи зүглэхгүй байсан байх гэж боддог.
Тэгэхээр гадаадад суралцах, ажиллах гэж бодож байгаа бол, тухайн улсын хууль эрх зүйн тогтолцоо нь таныг хэцүү байдалд ороход хэрхэн хамгаалах вэ, дэмжих вэ гэдгийг эхлээд маш сайн судлаарай. Мөн тухайн улсын хэлийг чадахаараа сайн сурч очих нь таныг олон зүйлээс аварна шүү.
Др.Ц.Цэндпүрэв
Ц.Цэндпүрэв, Лийдс хот, Их Британи, 2004–2012
