Хүний амьдралын 9 жил гэдэг бол маш урт хугацаа. Англи надаас авахаа хангалттай авсан, би ч ялгаагүй сурахаа сурсан, хэрвээ айхтар амьдрал үзээгүй юм шиг “гэнэн царайтай” харагддаг бол цэвэр генетикийн давуу тал, миний гавьяа биш. Тэгээд Англид сурсны хамгийн супер мэдрэмжийг авсан тэр өдрийн тухай та бүхэнтэй хуваалцья гэж бодлоо.
Доктор цол гэдэг зүйлийг би авна гэж төлөвлөөгүй, миний зорилго ч байгаагүй. Миний ойрын хүмүүс намайг цол, шагналд дургүйг мэднэ. Гэхдээ би үнэхээр зовж, зүтгэж, үнэнч шударгаар олсон зүйлээ хэнээс ч нуухгүй бардмаар хэрэглэдэг. Яагаад энэ тухай бичих болсон шалтгаан нь гэвэл өнөөдөр боловсрол судлаач, Канадын Бритиш Колумбийн их сургуулийн докторант Гантогтохын Орхоны Монголын докторантурын боловсролын тухай судалгааны өгүүллийг уншаад Англид докторын зэрэг хамгаалалт гэж юу болдог тухай мэдээлэл өгөх нь зөв гэж бодлоо. Нэгэнт мэргэжлийн судлаач нь судлаад, бичээд гаргаад ирсэн байгаа тул би Монголын тогтолцооны тухай энд хөндөхгүй. Гэхдээ Монголд ажилласан арван жилийн хугацаанд бол докторантурын боловсролтой холбоотой итгэхийн аргагүй зүйлүүдийг үзэж, харж нүд орой дээр гарч байсан гэдгээ хэлье ээ.
Английн докторын цол хамгаалах үйл явц бол их сургуулиуд дээр жигд хэрэгждэг бөгөөд маш чанга журмуудаар зохицуулагддаг. Хамгаалалтанд орох хүсэлтээ албан ёсоор өгөх үед буюу диссертациа дуусгаад өгөхөд хэдэн хуудас журам унш гээд өгнө. Тэр журамд дурдагдсан нэг хориотой зүйлийг хийхэд л хамгаалалтанд орох эрхээ алддаг. Надад энэ журмын эх хувь нь алга гэхдээ санаж байгаагаа бичье.
* Докторантын диссертацийг үнэлэх, шалгах улсын эсвэл олон улсын түвшний 2–3 экспертийн бүрэлдэхүүнтэй комиссийг шинээр байгуулна. Тэр экспертүүд заавал Докторын цолтой байх ёстой, мөн ийм комисст өмнө нь орж ажиллаж байсан туршлагатай байх ёстой. Энэ комиссыг бүрдүүлэх үйл явц удаан бөгөөд заримдаа жил хүртэл хүлээгддэг. Миний хувьд бол 6 сар орчим хүлээсэн.
* Комисс бүрдэнгүүт сургуулиас надад захиа ирээд тэр хүмүүсийг танилцуулсан. Тэгээд тэр хүмүүсийг таних эсвэл ямар нэг байдлаар таньдаг хүнийг таних бол ашиг сонирхлын зөрчил үүсэх учраас шууд хэлнэ үү гэж асуусан. Надад таних хүн тэр дунд байгаагүй. Тэр хүмүүстэй хамгаалалтын өдөр хүртэл ямар ч байдлаар холбогдож болохгүй. Хэрвээ холбогдсон бол нөлөөлөх гэж оролдож байна гэж үзээд шууд хамгаалалтанд орох эрхийг хасна. Жишээ нь “Таны амар амгаланг айлтгая” гээд нэг мэйл явуулахад л дуусаа гэсэн үг.
* Английн хувьд Viva Voce буюу “Амаар хамгаалах” нь Докторын цол олгох эсэхийг шийддэг цорын ганц шалгалт. Докторантад зөвхөн нэг л боломж байдаг ба унавал дахин шалгалтанд орох боломжгүй. Докторант өөрөө хүсвэл Магистрын цол авч болдог. Viva Voce нь латинаар “амьд хоолойгоор…” гэсэн утгатай бөгөөд докторант нь диссертацийг нь уншиж судалсан комиссын гишүүдтэй ном хаялцаж, “ялах” ёстой. Гол нь “шинэ мэдлэг” (eng.original contribution to knowledge) бий болгосон гэдгээ батлан, хамгаалах ёстой гэсэн үг.
Миний Viva Voce хамгаалалтын өдөр бол 2012.09.13-ны өдөр байсан. Энэ нэг удаагийн боломж нь хамгаалалтанд орох гэж байгаа докторантуудын хамгийн сүүлийн, хамгийн хэцүү даваа юм. 3 жил, 5 жил, заримдаа бүр 10 жилийн хөдөлмөрөө хэдэн цагийн дотор үнэлүүлэх боломж, гэхдээ ганц л олдоно. Зарим докторантууд энэ сэтгэлзүйн ачааллыг даахгүй унах тохиолдлыг харж байсан учраас би чадахаараа бэлдсэн. Бараг 6 жил хийсэн судалгаагаа би нэгд нэгэнгүй мэдэж байсан, хаанаас нь ч асуухад мэднэ, няцаавал хамгаална гээд дайнд орох гэж байгаа цэрэг шиг л бэлдсэн.
Манай их сургуулийн зүгээс шалгалтын үйл явцыг журмын дагуу явуулах, комиссыг хянах зорилготой зохицуулагч нэг хүн тэгээд комиссын гишүүд болох Проф. Марша Мескиммон (Лафборо их сургууль), Проф. Ноэль Уиттс (Лидс Беккетийн их сургууль) нийт 3 хүн байсан. Хамгаалалтанд судалгааны ажлын удирдагчийг байлгадаггүй журамтай тул миний багш Др Элизабет Стирлинг үүдэнд хүлээж байсан.
Би яг хамгаалалт хэдэн цаг болсныг одоо хүртэл санадаггүй. 6 жилийн хөдөлмөрийн үр дүнгээ үнэлүүлэх гэж байгаа хүний хувьд би бүх анхаарлаа хамгаалах ажилдаа хандуулаад, цаг хугацааг мартсан байсан. Магадгүй 3 цаг дөхсөн байх. Комиссын гишүүд маань миний диссертацтай бүрэн танилцсан байсан учраас шалгалт гэхээсээ илүү гурван талаасаа авч хэлэлцсэн, үнэхээр “шинэ мэдлэг” бүтээсэн үү гэдэг дээр маш нухацтай ярилцсан. Энэ өдрөөс үлдсэн мэдрэмж нь миний Англид үзсэн, туулсан бүх л бэрхшээлийг “цайруулж” чадсан гэж би боддог. Нөгөөтэйгүүр, миний судалгааг олон жилийн турш дэмжиж ажилласан судалгааны ажлын удирдагч Жилл Морган (2007–2010) болон зөвлөх багш Др Аса Андерссон нарын хамтын хөдөлмөрийн үр дүн мөн. Надад буугаад өгчих түмэн шалтгаан байсан, нутаг буцах мянган шалтаг байсан. Гэхдээ л зорилгодоо хүрэхгүй бууж өгнө гэдэг нь миний хувьд насан туршийн харамсал болж магадгүй байсан тул бүх хүчээ шавхсан. Нэгэнт зорилгодоо хүрсэн хүн 14 хоногийн дараа Монголдоо ирчихээд, хэдэн долоо хоног өдөржин шөнөжин унтаж билээ.
Тэгээд бүр сүүлд тэр олон жилийн хугацаанд би Германд ч юм уу, өөр бусад Европын аль нэг их сургуульд докторант болвол оюутан статустай биш харин “судлаач” гэдэг категорид ороод цалин авдаг гэдгийг огт мэдэхгүй, олон жилийг өндөр сургалтын төлбөр төлөх гэж, амьдралын зардлаа олох гэж дааж давшгүй ачаа үүрч явснаа ойлгосон доо.
Др.Ц.Цэндпүрэв
https://drtsegmid.taplink.site
Хамгаалалтын дараах зураг: Зүүн талаас миний судалгааны ажлын удирдагч Др Элизабет Стирлинг, Ц.Цэндпүрэв болон комиссийн гишүүн Проф. Марша Мескиммон (Лафборо их сургууль).
